(Dis)Honesty: The Truth About Lies

(Dis)Honesty: The Truth About Lies 2015 yılında Yael Melamede'nin yönetmenliğinde çekilen bir belgesel. Davranışsal ekonomist Dan Ariely'nin deneyleriyle yalanın gündelik hayattaki yerini inceliyor. Ariely burada bir tür rehber gibi; laboratuvar ortamında küçük yalanların nasıl biriktiğini gösterirken, gerçek hayatta yalanları ortaya çıkmış insanların hikayelerine geçiyoruz.

Belgeselin asıl meselesi, dürüstlüğü siyah-beyaz bir mesele olarak görmemek. Çoğumuz büyük yalanlar söylemeyiz. Ama küçük sapmalar var; kendimize bile itiraf etmediğimiz türden. Ariely'nin deneyleri bu eşiği ölçmeye çalışıyor ve sonuçlar bazen rahatsız edici. Filmde konuşan kişilerin anlattıkları ise teorinin soğukluğunu kırıyor; bir yalanın ardından gelen pişmanlık, savunma mekanizmaları, "herkes yapıyor" rahatlığı. Tanıdık şeyler.

Ne var ki belgesel büyük iddialar yerine küçük gözlemlerle ilerliyor. Bilimsel veri ile insan hikayesini yan yana koyması, konuyu bir ders gibi değil, bir sohbet gibi aktarmasını sağlıyor. Ariely'nin anlatımı da bu havaya uyuyor; meraklı, biraz esprili, hiç vaaz vermeyen bir ton. Yalanın neden bu kadar yaygın olduğunu anlamaya çalışıyor, yargılamıyor.

Melamede'nin yaklaşımı, dürüstlüğü bir erdem listesi olarak sunmak yerine günlük seçimlerin toplamı olarak göstermesi. Gerçi film sonunda size kesin bir cevap vermiyor. Vermiyor çünkü konunun kendisi o kadar basit değil.